کلیدواژه: عنقاء
کلیدواژه: عنقاء
به نام خدا
سلام
امروز می خواهیم راجع به ریشه [ ع ن ق ] صحبت کنیم و کلید واژه ما عبارتست از:
عنقاء
معنای اصلی این ریشه برآمدگیِ محکم و باریکی است که از چیزی بزرگتر یا ستبرتر بیرون زده و امتداد مییابد که این امتداد می تواند یا در جهت ارتفاع باشد مانند گردن از بدن و ارتفاع باریک کوه یا در جهت گستردگی باشد.
عُنُق به گردن گفته می شود چون محکم بوده دارای ارتفاع و باریکی است؛ جمع آن می شود أعناق.
گردن وقتی بالا گرفته می شود مظهر شخصیت و سرکشی است و فرود آمدنش نشانهٔ خضوع و تواضع است.
اعناق به جماعت مردم و مهتران هم گفته می شود مثل لفظ «سَران» در زبان فارسی.
وَلَا تَجْعَلْ يَدَکَ مَغْلُولَةً إِلَىٰ عُنُقِکَ
در آیه بالا «دست به گردن بستن» کنايه از خرج نکردن و خودداری از بخشش کردن است.
√ عنق رحم به گردن زهدان گفته می شود.
√ عنق الزجاجة: گردن بطری شیشه ای؛ کنایه از تنگه یا گلوگاه باریک که رفت و آمد در آن سخت و محدود است (مثل گردنه)، راه خيلی باريک، تنگنا، تنگراه
√ عنق منکسره به بداخلاق، ترشرو و اخمو گفته می شود.
√ بدعنق در تداول فارسی به فرد عبوس و ترش رو و بداخلاق گفته می شود یعنی کسی که خودپسند و گردنکش است و اوقاتش تنگ است.
عَناق به ماده بزغاله یک ساله گفته می شود [زیرا بز بدنی سختتر و حجمی کمتر از گوسفند دارد و مثل گردن باریک و سفت است]
√ عناق الأرض به حیوانی با پشتِ بلند گفته می شود.
عَنِقَ به معنای دراز شدن و ستبر شدن گردن است.
√ عَنِقَ عُنُقاً: گردنش بلند شد
سیر عنیق به نوعی سیر و حرکت کردن شتاب آمیز و گشاده و وسیع (راه رفتن کشیده و گسترده) برای شتر و ستور گفته می شود.
[چون حیوان، هنگام شتاب، گردنش را کشیده میسازد یا از آن جهت که شتاب، نوعی امتداد و کشیدهشدن است]
مُعانقه و تَعانُق: مصدر از باب مفاعله و تفاعل بوده به معنای دست در گردن یکدیگر کردن و در آغوش گرفتن است.
اِعْناق مصدر از باب افعال بوده به معنای گردن بلند کردن و نگریستن به چیزی، بلند شدن کشت و بر آمدن خوشه، در گردن سگ گردن بند انداختن و به رفتار عنق راندن ستور است.
اِعْتِناق: دست به گردن یکدیگر کردن، چیزی را به گردن یا به عهده گرفتن، گرویدن (به دینی)
اَعْنَق و عَنقاء، اسم تفضیلی به ترتیب برای مذکر و مونث است.
√ رجل أعنق یعنی مردی که گردنش بلند است.
√ جبل أعنق یعنی کوهی بلند و مشرف.
√ امرأة عَنقاء یعنی زنی با گردن بلند.
عنقاء به سختی و بلا و پشته گسترده بر زمین نیز گفته می شود.
عَنقاء نام پرنده ای است درازگردن که نزد بعضی وجود فرضی دارد چرا که هیچکس آن را ندیده است و پرنده ای افسانه ای محسوب می شود.
√ سیمرغ، فارسی عنقاء است و آن را عنقاء مُغرِب می گویند.
در ادبیات فارسی، از سیمرغ و عنقا اشاره به ذات اقدس احدیّت کردهاند؛ زیرا که ذات اقدس حق تعالی تا به کثرت اسما و صفات در نیامده بی نام و نشان است و از آن به «کنز مخفی» تعبیر می کنند؛ او از هر اسمی و رسمی بالاتر، و از خیال و پندار و عقل هر انسانی برتر است؛ مکان ندارد و کسی را به او دسترسی نیست و هرگز صید احدی نمی شود.
عنقا شکار کس نشود دام بازچینکانجا همیشه باد بدست است دام را
در منابع مختلف مراد از عنقاء را گاهی هیولی، عقل فعال یا صادر اول دانسته اند.
در ادبیات عرفانی، مولوی سیمرغِ را نمایندهی عالم بالا، مرغ خدا و مظهر عالیترین پروازهای روح و انسان کامل دانسته است که در قله کوه قاف نشیمن دارد.
و حالا می پردازیم به مثالهای قرآنی این ریشه:
عُنُق: گردن، جمع آن می شود اَعناق
مثال: وَكُلَّ إِنسَٰنٍ أَلْزَمْنَٰهُ طَـٰٓئِرَهُۥ فِي عُنُقِهِ: و كارنامۀ هر انسانى را به گردن او آويختيم که ملازم و قرین همیشگی او باشد
مثال: إِنَّا جَعَلْنَا فِيٓ أَعْنَٰقِهِمْ أَغْلَٰلًا: ما به گردنهايشان غلهايى نهادهايم
مثال: إِن نَّشَأْ نُنَزِّلْ عَلَيْهِم مِّنَ ٱلسَّمَآءِ ءَايَةً فَظَلَّتْ أَعْنَٰقُهُمْ لَهَا خَٰضِعِينَ: اگر ما اراده كنيم، از آسمان بر آنان آيهاى نازل مىكنيم كه [فروتنانه و بی اختیار] در برابرش گردن نهند
مثال: فَاضْرِبُواْ فَوْقَ ٱلأَعْنَاقِ: پس بالای گردنها ( سرشان) را بزنيد.